اکنون 60 سال از جنبش 21 آذرسال 1324 و دوره يکساله حکومت ملی آذربايجان سپری شده است. شرح حوادث اين سالها ازجمله در کتابهای «12شهريور» و«برگ های زرين» به زبان ترکی آذربايجانی موجود است. آثاری که بيطرفانه و فارغ از الزامات سياست روز به سراغ حوادث مهم 60 سال قبل آذربايجان بروند به نحو تاسف آوری اندک است. برعکس تا بخواهيد اوراق آلوده به کينه ورزی عليه آذربايجان و جسارت تاريخی آن عليه حکام دست نشانده بيگانگان بر ايران، چاپ و نشر می شوند. اينجانب بعنوان يک آذربايجانی وظيفه ملی و وجدانی خود دانستم که با استناد به شواهد تاريخی موجود، شمه ای از رويدادهای 60 سال قبل آذربايجان عزيز را به خوانندگان عزيز تقديم دارم.

در بحرانی ترين ايام پايانی جنگ دوم جهانی، آذربايجان بوسيله ارتش شوروی سابق اشغال شده بود و ديکتاتوری خاندان پهلوی نيز کماکان به حيات خود ادامه ميداد. وطن دوستان از اوضاع نابسامان اين ديار در رنج بودند. درآن ايام فرزند متفکر آذربايجان ميرجعفر پيشه وری در تهران مديريت روزنامه آژير را بعهده داشت. گفتگوها و مکاتبات فراوان ميان آقای شبستری و آقای پيشه وری سبب شد که ايشان در اواسط سال1324 به تبريز آمده و در راه تشکيل «فرقه دموکرات آذربايجان» به فعاليت بپردازند.

از آنجا که مردم آذربايجان بنا به دلايل بی شمار تاريخی، دارای مليت، زبان، آداب و رسوم و ديگر ويژگيهای ملی مخصوص به خود است که اين ويژگيها به آذربايجان اجازه ميدهد به موازات استقلال و تماميت ارضی ايران بر اساس اعلاميه آتلانتيک مانند همه ملل جهان در تعيين سرنوشت و اداره خود نقش بازی کرده و ازحق انتخاب برخوردار باشد. برمبنای آرمانهای مزبور پس از هم آهنگی ميان آقايان پيشه وری و حاج ميرزاعلی شبستری و صادق پادگان بيانيه 12 ماده ای با امضاء 48 تن از شخصيتهای برجسته و آزاديخواه در 12 شهريور 1324 در تبريز انتشار يافت.

انتشار بيانيه مزبور رويداد مهمی محسوب ميشد. چرا که پس از انتشار آن سيل تلگراف ها از نقاط مختلف آذربايجان به سوی تبريز سرازير شد. مردم بی صبرانه خواستار تشکيل انجمن های ايالتی و حکومت ملی بودند. پيشه وری در مقاله «حرف ما برسر دوراهی» نوشت آذربايجان توان اداره کردن کارهای خود را دارد. اگر مستبدين تهران با الهام از لندن به فکر محو کردن آزادی باشند ما يک قدم پيش گذاشته و مجبور به قطع کردن روابطمان با آنان خواهيم بود. «احساسات قلبی مردم بيدار شده بود. حکومت استبدادی تهران به جای گردن نهادن به خواسته های بحق مردم برای سرکوبی نهضت زمينه سازی ميکرد.

فرقه دموکرات آذربايجان بمنظور متمرکز ساختن خواستهای مردم کنگره بزرگ مردم آذربايجان را در روزهای 29- 30 آبان ماه به رياست سنی برادر ستارخان سردار ملی«عظيم خان» با امضاء 150 هزار نفر و باشرکت 800 تن از نمايندگان برگزيده مردم تشکيل داد. کنگره ملی بنا به اداره مردم آذربايجان خود رامجلس مؤسسان ناميد و برای اداره امور داخلی هيئت ملی متشکل از39 نفر را برای گفتگو با مقامات صلاحيتدار حکومت مرکزی و تدارک انتخابات مجلس ملی در آذربايجان انتخاب ميکند. مسئوليت تشکيل گروههای فدائی متشکل از دهقانان و تشکيل دولت ملی بمنظور بر آوردن آرزوهای مردم به عهده آقای پيشه وری گذاشته ميشود.

پس از پايان کنگره عليرغم تبليغات شوم حکومت مرکزی، انتخابات عمومی مجلس ملی بمدت 5 روز در سراسر آذربايجان برگزار گرديد. هزاران نفر از مردم به طرف حوزه های رای گيری سرازير شدند و به نمايندگان منتخب خود رای دادند. اين بار نيز آذربايجان پرچمدار دموکراسی و تجدد در حيات اجتماعی بود. بويژه شرکت زنان برای اولين بار در تاريخ ايران توجه جهانيان را بخود جلب کرد. تشکيل مجلس ملی در روز 21 آذر در شرايطی برگزار گرديدکه نيروهای مسلح حکومت مرکزی خلع سلاح نشده بودند و احتمال بروز درگيری در شهر محتمل بود. اما بمنظور جلوگيری از هرگونه درگيری و برای ايجاد امنيت نيروهای فدائی ازمناطق ديگر به شهر تبريز گسيل شده بودند. برخی از نمايندگان دول خارجی و نمايندگان مختلف مردم بعنوان شاهد در مجلس حضور داشتند. کارها در نهايت آرامش و متانت انجام گرفت. پس از انتخاب هيئت رئيسه، آقای شبستری بعنوان رئيس مجلس انتخاب شد ومسئوليت تشکيل دولت بعهده آقای پيشه وری گذاشته شد.

عليرغم غرض ورزی های دشمنان، مردم آذربايجان طی نيم قرن گذشته، نهضت 21 آذر و اقدامات جسورانه رهبران ملی آذربايجان ريشه در اعماق جامعه آنروز ما داشت و اين نکته از سوی هر ناظر بيطرف و حتی پاره ای از عوامل رژيم پهلوی تائيد شده است.  تيمسار درخشانی بعنوان فرمانده نيروی نظامی مرکز در آذربايجان در پاسخ به سئوال خبرنگار يک روزنامه چاپ تهران که پرسيده بود، آيا نهضتی وجود دارد يا نه،  گفته است: «اگر نهضتی وجود نداشت اين جريان پيش نمی آمد...» در ادامه مصاحبه خبرنگار می پرسد: شما اين نهضت آذربايجان را ملی ميدانيد يا مصنوعی، خوب يا بد ؟»  درخشانی: «من عقيده دارم اگر دو ماده در مرامنامه حزب دموکرات نبود، همه ايران با آن همراه ميشدند و اين دو ماده يکی مربوط به استقلال داخلی و ديگری زبان ترکی ميباشد...» اين مصاحبه در روزنامه «شهباز بجای ايران ما» دوم بهمن ماه 1324 چاپ شده است که در کتاب خاطرات درخشانی نيز آمده است. (درخشانی، علی اکبر، خاطرات سرتيپ علی اکبر درخشانی، 1994 ، ايالات متحده آمريکا)

سقوط نيروهای مسلح حکومت مرکزی:

يک روز بعد از تشکيل حکومت ملی در 21 آذر 1324 نيروهای انتظامی بدون قيد و شرط تسليم دولت ملی شدند. اما فرمانده لشگر 3 تبريز سرتيپ درخشانی و فرمانده لشگر 4 اورمو سرهنگ زنگنه طبق دستورات خائنانه حکومت استبدادی تهران مدت متمادی از تسليم نيروهای خود سر باز زدند. عاقبت پس از4 ساعت مذاکره بين پيشه وری و سرتيپ درخشانی در ساعت هشت و نيم عصر روز 22 آذرماه لشگر تبريز سلاحهای خود را بر زمين گذاشت. اما سرهنگ احمد زنگنه در اورمو  و چند تن از جلادان که در برابر قيام مردم مقاومت می کردند دژهايشان توسط نيروهای فدائی اعزامی از مرند، خوی و ماکو  يکی پس از ديگری بدست آزاديخواهان افتاد. کارگزاران نالايق تهران ساليان دراز همه چيز خلق را به يغما برده، ملت را نسبت به نحوه اداره امور  بی خبر گذاشته بودند. دولت حکيمی که نتوانسته بود با زور سرنيزه فرقه دموکرات را از پای در آورد کليه موجودی شعب بانک ملی در آذربايجان را به تهران منتقل کرده و بيش از 150 ميليون ريال مطالبات بازرگانان، شرکت ها و اشخاص را در تمامی آذربايجان معوق گذاشت و حکومت ملی را در برابر مطالبات مردم قرار داد.

موفقيتهای جنبش ملی سبب شکاف مکرر در درون هيئت حاکمه تهران گرديد. دولتهای صدر، حکيمی يکی بعد از ديگری سقوط کردند. دولت قوام بعد از تشکيل آن در ششم بهمن ماه 1324 بمنظور حل بحران موجود، ميرجعفر پيشه وری را در راس هيئتی به تهران دعوت کرد. فرقه دموکرات پس از بحثهای طولانی با سفر به تهران برای گفتگو با دولت مرکزی موافقت کرد. اعزام اين هيئت به تهران نشانگر آغاز مرحله تازه ای در مناسبات حکومت ملی با دولت مرکزی بود.  در عين حال فرقه دموکرات با اين حرکت ثابت کرد که آماده است مسائل را درچاچوب صلح آميز حل نمايد.

تجربيات دو جنبش در گذشته نزديک به سال 1324 يعنی انقلاب مشروطيت و نهضت دموکراتهای شيخ ممد خيابانی در ذهن مردم و عملکرد رهبران فرقه زنده بود. اين تجربيات حاکی از لزوم آمادگی همه جانبه در قبال ترفندهای ارتجاع را داشت. لذا با افزايش فشارهای تهران ايجاد ارتش ملی در دستور کار روز حکومت ملی قرار گرفت که در 18 بهمن ماه 1324 عملی شد. پيشه وری در بيانيه ای تهيجی تحت عنوان «به همه. همه، همه»  جوانان را برای مشارکت در ارتش ملی دعوت کرد. استقبال از اين فراخوان بيش از حد انتظار رهبران فرقه بود. شور و شوق مردم برای شرکت در صفوف ارتش ملی تنها با روزهای انقلاب مشروطه قابل مقايسه بود.

در 29 بهمن 1324  احمد قوام بوسيله يک فروند هواپيمای اعزامی ازطرف دولت شوروی همراه هيئتی عازم مسکو گرديد. توقف قوام دو هفته به طول انجاميد. وی در اين سفر چندين بار با مولوتف، وزير خارجه وقت شوروی و استالين ديدار بعمل می آورد.

روزنامه «جبهه» ارگان حزب ايران نوشت «آنهايی که انتظار دارند در مسکو سرنوشت تبريز معين شود، بزودی مايوس خواهند شد. زيرا زمانی که قوام تهيه مسافرت خود را می بينند، فرقه دموکرات به تشکيل ارتش آذربايجان می پردازد. فرقه دموکرات می خواهد بگويد ممکن است شما اختلاف خود را با روسها حل کنيد ولی اختلاف با ما هنوز باقی است!» (گذشته چراغ راه آينده است... ص 365)

در 8 اردبهشت 1324 هيئت آذربايجانی به تهران وارد شده و در فرودگاه مهر آباد مورد استقبال گرم مردم تهران قرار ميگيرند. مضمون شعارهايی که مردم به هنگام استقبال از هيئت آذربايجانی بر زبان می راندند نيز جالب توجه است:

«شما خود را آزاد کرديد، خلقهای ايران را نيز از اسارت آزاد کنيد» ، «زنده باد آزاديخواهان آذربايجان مشعل داران آزادی و رهائی ما»

نمايندگان آذربايجان پس از مذاکرات طولانی با نمايندگان دولت مرکزی بدون نتيجه در 23 ارديبهشت به تبريز باز ميگردند. همزمان رژيم تهران نيروهای نظامی و شبه نظامی را در پشت مرزهای آذربايجان مستقر کرده و نقشه های شومی در سر می پروراند. پيشه وری در ارتباط با اين فعل و انفعالات می گويد: «آرزوی ما اين است که اختلافات موجود بين ما و تهران به طريق مسالمت آميز حل و فصل شود. ما ضمن اعلام اين موضوع به صراحت می گوئيم که اگر تعرضی به مرزهای ما صورت گيرد با تمام نيرو و توان از مرزهای سرزمين مان حراست خواهيم کرد. خلق ما تا آخرين قطره خون برای دفاع از آزادی خود آماده است. حسن نيت و گذشت های ما شانس بزرگی برای موفقيت دولت مرکزی بود که آقای قوام نتوانست به خوبی از آن بهره برداری کند. معهذالک هنوز ار حل مسايل به طرق مسالمت آميز نوميد نيستم و قدم اول برای بر هم زدن آرامش کنونی از طرف ما برداشته نخواهد شد، حتی يکانهای اعزامی به مرزهای آذربايجان هم  نخواهد توانست ما را تحريک کند... .»

در 21 خرداد 1324 يک هيئت ده نفره سياسی و نظامی به رياست آقای مظفر فيروز معاون سياسی قوام وارد تبريز گرديد تا مذاکرات شکست خورده قبلی در تهران را تداوم بخشد. اين مذاکرات در پی تکميل مواد هفت گانه دولت مرکزی در 23 خرداد، پس از گفتگوهای مداوم و مشاجرات شديد سرانجام منجر به امضاء موافقت نامه 15 ماده ای شد.

عملکردهای فرقه دموکرات آذربايجان:

فرقه دموکرات وعده هايی را که در بيانيه12 شهريور ارائه داده بود باشايستگی به مرحله عمل در آورد.

«موريس هيندروس» خبرنگار آمريکائی روزنامه «نيويورک هرالد تريبون» می نويسد:

"دموکرات ها درمدت يکسال حکومت خود در اين شهر (تبريز)  اصلاحات مهمی انجام داده اند. درعرض يک سال بيش ازکليه کوچه هايی که در سالهای قبل احداث شده بود جاده سازی شده است. چهار ميل مساحت بين شهر و استاسيون راه آهن آسفالت [شده] ... مؤسسه حمايت از مادران و اطفال در اين مدت کوتاه داير شده و دانشگاهی در تبريز برای اولين  مرتبه مفتوح کرده بودند و طب و علم معلمی و فلاحت تدريس ميشد. دستگاه راديو و فرستنده نصب [کرده]  شهربانی منظمی ترتيب داده شده بود و زنها شب ها بدون رعب و ترس، آزاد در کوچه ها عبور می کردند."  (پژوهش گروهی: جامی، گذشته چراغ راه آينده است، انتشارات نيلوفر، چاپ دوم، 1362 ، تهران، ص 357)

 نجفقلی پسيان می نويسد:

"در عرض يک سال حتی سرسخت ترين مخالفين پيشه وری نيز پذيرفت که پيشرفتهايی که درآن مدت کوتاه درشهر تبريز انجام شد بيش از اقداماتی بود که در عرض بيست سال حکومت رضا شاه انجام پذيرفته بود. به علت اين موفقيتها حکومت پيشه وری پشتيبانی قابل توجهی از مردم دريافت کرد" (پسيان، نجفقلی، مرگ بود، بازگشت هم بود، تهران 1328، 80،79)

«ويليام داگلاس» قاضی عالی مقام آمريکايی در کتاب "سرزمين عجيب با مردمی مهربان" ازاصلاحات انجام شده در آذربايجان ياد می کند:

" 1-  تقسيم اراضی و املاک مالکين فراری و تقسيم قانونی برای تقسيم محصول زمين به نفع دهقانان 2- ازبين بردن رشوه. [...] 3- [داير کردن] کلينيک های بهداشتی سيار... ." (گذشته چراغ راه... ص 357)

 مصطفی العريس نماينده زحمتکشان سوريه و لبنان در سال 1946 در نطق خود در شهر تبريز گفت:

 "آذربايجانيها در عرصه آزادی از همه خلقهای شرق ميانه پيشی  گرفته اند." (حقی، بهروز، لحظاتی از زندگی صفر قهرمانيان، نشر آذربايجان، آلمان، کلن، 21 آذر 1372، ص 183)

 بزرگ علوی، فروزش، جهانگيری تفضلی، عباس شاهنده مديران روزنامه های آن دوره، محمود هرند و اسماعيل پور والی که در تبريز بودند، شور و شوق مبارزاتی مردم و نقش ناسيوناليسم ترقيخواه را در فائق آمدن به مشکلاتی که قرن ها مانع رشد و ترقی شده بود ستودند. (لحظاتی از زندگی صفر قهرمانيان، ... ص 193)

موری سفير آمريکا می گويد: 

"مقامات ايران در تبريز می گويند که فرقه دموکرات تکيه گاه مردمی ندارد ... [اما] کنسول ما و کنسول بريتانيا در تبريز معتقدند در مردم آذربايجان نسبت به جنبش دموکرات ها علاقه و همدردی عميقی وجود دارد. [درمقابل] مردم آذربايجان از حکومت تهران عميقا نفرت دارند."  (لحظاتی از زندگی صفر قهرمانيان،... ص199، نقل از اسناد سياسی وزارت امور خارجه آمريکا، متن انگليسی ص 456، نوامبر1945)

 تدريس زبان ترکی آذربايجانی در مدارس و رسميت يافتن آن در کليه ادارات و مؤسسه ها، آغاز کار تئاتر دولتی، تاسيس دو پرورشگاه شبانه روزی به گنجايش 500 نفر، افزايش تخت های بيمارستان از 70 به 800، زايشگاه از 12 تخت به 150، تعداد پزشکان شاغل از 49 نفر به 196 نفر، تاسيس بيمارستان پلی تکنيک، درمانگاه و 30 تخت برای بيماريهای پوستی و 100 تخت برای بيماريهای مسری و 30 تخت برای بيماريهای اعصاب و روان، تشکيل سمپوزيوم ها به زبان ترکی از جمله کارهای حکومت ملی آذربايجان بشمار می رود.

ترفندهای قوام، اشغال زنجان:

سياست قوام درظاهر بر پايه وقت گذرانی و تظاهر به حسن و نيت و دوستی بود. اما در واقع وی بدستور اربابان انگليسی خود سياست معامله با اتحاد شوروی عليه جنبش حق طلبی آذربايجان را با جديت پيش می برد. انتخابات دوره پانزدهم مجلس شورای ملی را به بهانه های متعددی به تعويق می انداختند و بدنبال سرکوب جنبش ملی آذربايجان قبل از انتخابات دوره پانزدهم بودند. حکومت تهران که بقول سرتيپ درخشانی در دست «سلطانهای بی تاج و تخت» چون مستر تراب، ميس لمبتون و کلنل فريزر بود، با حيله و ترفند شورش ساختگی جنوب و فارس را آفريد و در نتيجه آن بسياری از مردم بيگناه آن مناطق جانشان را از دست دادند. تجربه نشان داد که قوام از جمله نيرنگ بازانی بود که موفق به فريب برخی از رهبران آذربايجان گرديد و حکومت ملی با سياست مسالمت آميزی که در حل مسئله آذربايجان در پيش گرفته بود، بطوريکه حتی در 20 آبان 1325 با تخليه خمسه (زنجان) از قشون ملی و تحويل آن به دولت مرکزی موافقت کرد. قوام در پاسخ به يکی از رهبران معترض زنجان گفت: "فرزندم ... مرا يک دموکرات بشناس. من به هيچ وجه زنجان را از آذربايجان جدا نخواهم کرد ... قول ميدهم به محض افتتاح مجلس پانزدهم ماده واحده ای در اين باره به تصويب رسانده خمسه را به آذربايجان ملحق سازم. " (گذشته چراغ راه آينده ص 426)

سرانجام بعداز ظهر 30 آبان ماه قرار بود دسته های فدائی زنجان اسلحه خود را تحويل دهند. مخالفت های بحق آغاز شد و با به آتش کشيدن محل سکونت هيئت نظامی تهران، رهبران فرقه دموکرات را مورد خطاب خود قرار داد: " برادران! سلاحهای ما را  نگيريد، اينان ( فرستادگان حکومت مرکزی) ...  جنايتکارند، به قول خود وفادار نيستند، مبادا به اينها اعتماد کنيد! ... ما را دست بسته تسليم آدمکشان نکنيد... حاضريم مردانه از آزاديمان دفاع کنيم و در اين راه بميريم يا يکباره آزاد شويم. " (گذشته چراغ راه آينده، ص 426، به بقل از «آذربايجان» شماره 361)  آنان هنگاميکه بعنوان  دستور از طرف فرقه دموکرات آذربايجان از آنها خواسته شد که مقاومت نشان ندهند، فدائيان مانند فرزندان پدر مرده با اعتراض، سلاحهای خود را تحويل داده بدنبال سرنوشت غم انگيزشان رفتند. اما افراد مسلح  ايل های اصانلو و جهانشاهلو حاضر به خلع سلاح نشدند و مسلحانه زنجان را ترک کردند.

روز اول آذرماه 1325 شهر زنجان از قشون ملی آذربايجان تخليه شد. تحويل شهر و حومه بامضاء نمايندگان آذربايجان و حکومت تهران رسيد. اما حکومت تهران در پی تحويل مسالمت آميز زنجان و اجرای موافقت نامه نبود. بلکه می خواست آنرا بصورت  يک پيروزی نظامی جلوه دهد و زمينه روحی حمله به آذربايجان را فراهم سازد. شب دوم آذر ماه به بهانه حمل گندم نيروهای نظامی تهران با توپ و تانگ و ساير سلاحهای سنگين وارد شهر زنجان شدند. بمحض اشغال شهر ارازل و اوباش که همراه نيروهای نظامی به شهر وارد شده بودند با مجوز از سرهنگ هاشمی فرمانده ستون و سرهنگ  ابوالاسحقی برای هر کاری عليه اعضاء  و طرفداران فرقه دست شان باز بود. با تظاهرات به اصطلاح  ميهن پرستانه خود اولين قربانی "شيخ محمد آل اسحق" پير مرد روحانی را که نماينده «آيت الله سيد ابولحسن اصفهانی» بود، پس از غارت خانه اش با چاقو کشتند و جسدش يک شب در خيابان  ماند. " شيخ محمد خوئينی" به ضرب گلوله از پای در آمد و جسدش را از پشت بام به پائين انداختند. آزاديخواهان شهر را دسته- دسته به مسلخ می بردند. چنان برای غارت اموال مردم عجله می کردند که حتی طفل خردسالی را هم که بهنگام تا کردن فرش در لای آن گذاشته و با خود برده بودند ميان قالی های غارتی که يکی از کانديدهای حزب دموکرات ايران از زنجان آورده بود طفل شير خوار خفه شده پيدا کرده بودند.

تداوم جنايات:

ارتجاع برای حمله به آذربايجان و سرکوبی نهضت ملی ضمن جلب حمايت دول خارجی قصد داشت نهال آزادی را به هر بهائی که شده در آذربايجان خشک کند. دسته های خرابکار، کماندو، جاسوسهای ويژه از عناصر خود فروخته محلی و غيره تشکيل و پس از آموزش به آذربايجان گسيل شدند. در 19 آذر ماه 1325 قوام فرمان حرکت نيروهای باصطلاح تامينه را که متشکل ار 5- 4 لشگر مجهز به سلاحهای سنگين با پشتيبانی هواپيماها که توسط نورمان شوارتسکف مستشار آمريکائی سازماندهی شده بود صادر کرد و از دکتر سلام اله جاويد استاندار آذربايجان خواست که از هرگونه  مقاومتی جلوگيری کند. با حرکت نيروهای نظامی مرکز به آذربايجان جنگ در ميانه آغاز شد و جبهه ميانه به دو بخش جنوب و شمال تقسيم گرديد. از جنوب نيروهای تازه کار  قزل باش (سربازان وظيفه) دفاع می کردند و بعلت تازه کار بودن افراد و غفلت فرمانده آن شکست خورده و درحال عقب نشينی بودند. ولی در جبهه شمالی که دست فدائيان و افراد ايل اصانلو و ايل جهانشاهلو بود مهاجمين را به عقب رانده و بسوی زنجان  پيشروی می کردند و دسته های پارتيزان نيز به ايستگاه قره بلاغ بين زنجان و تاکستان  رسيده بودند.

ترفند و سازش روس ها با حکومت مرکزی:

روزی که قوام دستور حمله به آذربايجان را صادر کرد مسئولين سياسی شوروی که قبلا بسياری از سلاحهای سنگين ارتش ملی را از آن گرفته بودند، رسما به پيشه وری اعلان کردند که نيروهای مسلح آذربايجان نبايد در برابر نيروهای حکومت مرکزی مقاومت  کنند و پيشنهاد کردند که فقط عده انگشت شمار از سران فرقه به خاک شوروی پناهنده  شوند.

پيشه وری با ترک مقاومت و تسليم در برابر نيروهای دولتی تهران بشدت مخالف بود. اما دگرگونيهای سياست جهانی، سير حوادث به سود ارتجاع و به زيان آزادی بود. وی با درايت خاص خود از معامله ای که طی آن استالين آذربايجان را قربانی کرد واقف بود و در بيان آشکار نظرات خود نه قبل از شکست حکومت ملی در تبريز و نه بعد از آن در باکو، ابايی به خود راه نمی داد و سرانجام جان خود را فدای استقلال فکر و شجاعت خود کرد. نگاهی به نامه جوابيه استالين به ميرجعفر پيشه وری در کنار تمامی اسنادی که تاکنون  در دسترس بودند، مؤيد اين ادعا خواهد بود. (نگاه کنيد: مجله «خدا آفرين» به سردبيری واقف سلطانلی، ژانويه – مارس 1996، لوک اوف، لهستان) او هيچگونه چاره ای  نداشت. دکتر سلام اله جاويد و شبستری با ترک مقاومت و تسليم موافق بودند. پيشه وری چون امکان عمل نداشت علی رغم ميل خود در 19 آذرماه  1325 نا گزير به ترک وطن شد. به همين سبب درجلسه ای، محمد بی ريا به سمت دبيرکل کميته مرکزی فرقه دموکرات انتخاب شد. از آن لحظه به بعد ديگر دستورهای آمادگی جنگی و پيشروی بسوی تهران از فرقه اموکرات و کميته  نظامی تبريز شنيده نمی شد. برعکس با وجود آمادگی نيروهای مسلح آذربايجان به جنگ و حتی پيشروی فدائيان بسوی زنجان و پشتيبانی آزاديخواهان از آنها، تبريز بوسيله راديو و تلگراف لحظه به لحظه فرمان عقب نشينی صادر می کرد. دستوری که موجب سردرگمی فرماندهان قشون آذربايجان و گسيختگی شيرازه کار می شد. سحرگاه 21 آذر 1325 با حمله به شهرها و قصبات کشتار و غارت بی رحمانه در سراسر آذربايجان آغاز شد. بيشترين قتل عامها توسط دسته ها و جاسوسان ويژه که قبلا آمده بودند با سازماندهی صورت گرفت. از طرف رسانه های گروهی وابسته به دولت تهران چنان تبليغ شد که گويا مردم بودندکه بخاطر نفرت از حکومت ملی با اين شيوه طرفداری خود را از شاه ايران نشان دادند. شهر سراب کانون آزادی به آتش کشيده شد، دهکده ها به غارت رفتند و فدائيان را ماند قرون وسطی به گاری بستند و عاری از شرف انسانی به هتک ناموس زنان پرداختند. آزاد وطن صدر تشکيلات اورمو، ميرزه نوراله  خان يکانی رئيس شهربانی اورمو، آذرپادگان فرماندار اردبيل و بسياری ديگر جزو اين شهدا بودند.

 در اورمو و اردبيل در روز 26 آذر از فزونی اجساد بی جان برگزيده ترين فرزندان عصر رفت و آمد در خيابانها غير ممکن گرديد. شخصی بنام محمد که استاد  سرنا "دوده ک" بود،  بجرم نواختن سرود ملی آذربايجان در روستای زنگلان واقع در حوالی قره ضياء الدين دستگير و زبانش را بريدند. در تبريز فريدون ابراهيمی دادستان کل که دانش خود را بخدمت ملت گماشت از مرگ با گشاده رويی استقبال کرد، در مياندوآب (قوشاچای) قلی صبحی را به دار آويختند و در اردبيل خليل دايی را سه بار با نيمه جان به دار آويختند. 27  تن از نظاميان دموکرات را در حاليکه سرود ملی آذربايجان " آنا يوردوم سان ای شانلی وطن!       همشه ليک، ياشا آذربايجان!"  را می خواندند تيرباران کردند و هزاران شهيد گمنام ديگر...

مشاهدات سران سپاه مهاجم:

فردوست، يکی از سرکردگان خود رژيم، در خاطراتش از سفر خود در تاريخ 22 آذر ماه همراه محمد رضا شاه به تبريز می نويسد: " در خيابانها اجساد اعدام شده زيادی ديده می شد و حدود 2 هزار الی 3 هزار نفر را اعدام کرده بودند. "  وی در اشاره به روحيه آذربايجانی های اسير در زندان ارتش ناگزير از دليری رزمندگان فرقه دموکرات تحسين ميکند.  و همچنين از مقاومت حماسه گونه نظاميان فدائی چنين ياد می کتد: "سلول بزرگی بود و حدود 20 نظامی (سرگرد، سرهنگ دو و سرهنگ تمام)...  [وقتی که به آنها پيشنهاد کمک کردم]  ناگهان سرگرد حسن قاسمی که همدوره من بود و گويا بر بقيه رياست داشت، برگشت و گفت: با اين [فردوست] صحبت نکنيد و خودتان را کوچک نکنيد. بگذاريد هرکاری می خواهند بکنند!"  (فردوست، حسين: ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، خاطرات ارتشبد سابق حسين فردوست، انتشارات اطلاعات، تهران 1372، چاپ ششم ص 151 و 152)

 سرانجام:

ماريا ماچاکی در اين باره می گويد: «عناصر مسلح حکومت تهران خانه فدائيان را غارت کردند و بيش از 25 هزار انسان را به قتل رساندند»  (لحظاتی از زندگی صفر قهرمانيان،... ص 115، به نقل از ماريا مارچاکی، ايران و باربه، مسکو1959، ص 171)

2500 دموکرات طبق احکام بيدادگاههای نظامی شاه اعدام شدند، 8000 نفر به مجازاتهای سنگين محکوم شدند که از جمله آنها صفر قهرمانيان است که 32 سال در زندان حکومت شاهنشاهی محبوس بود.  3600 نفر از روستائيان به بهانه هايی به سلطان آباد، اراک، بندرعباس و برازجان تبعيد گرديدند. ستونهای منظمی از سربازان و فدائيان به آن سوی ارس به آذربايجان شمالی عقب نشينی کردند. بنا به گزارش منابع رسمی در سال 1325 در باکو  تعداد پناهندگان از آذربايجان (جنوبی) در باکو نزديک به هفتاد هزار نفر اعلام شده است.

سرسپردگان دولت مرکزی همه کانونهای فرهنگی و هنری را ويران کردند، آلات موسيقی را شکستند، مرکز تئاتر و کتابخانه مجلس ملی را به آتش کشيدند. کتابهای درسی فرزندان معصوم را سوزاندند و جشن کتاب سوزان برپا ساختند. آنها بعد از شکستن مجسمه های سردار ملی، ستارخان و سالار ملی، باقرخان، عکس های رضاخان  را به جای آنها گذاشتند. "هيچ سازمان سياسی به اين جنايت عظيم اعتراض نکرد. تنها آذربايجانيان شمالی بودند که با گوشت و پوست خود اين نا به حقی مطلق را حس کردند و بشريت مترقی را به همنوائی فرا خواندند.  «صمد وورغون» که در کنگره جهانی صلح پاريس شرکت نموده بود با خواندن شعر « به کتابهايی که سوزانده شد» اعتراض آذربايجانيان را به گوش جهانيان رساند."   (لحظاتی از زندگی صفر قهرمانيان ... ص 120)

حکومت شونيستی پهلوی پيش از استقرار حکومت اسلامی در ايران با گستاخی تمام همه ساله سالگرد 21 آذر 1325 را چون به اصطلاح  "روز نجات آذربايجان" در اقصی نقاط کشور و بويژه شهرهای آذربايجان با مراسم سان و رژه نظامی "جشن" می گرفت. در اين سالهای سياه  در محافل رسمی و جرايد با صرف هزينه های گزاف، جشن ملی 21 آذر 1324 را محکوم می ساختند و بدين طريق نمک بر جراحتهای مردم درد کشيده  آذربايجان می پاشيدند. هدف آن بود که ساير خلقهای ايران و بويژه نسل جوان آذربايجان را از واقعيتهای تاريخی غافل سازند.

هر نسل برهه ای از تاريخ را تشکيل می دهد. همه ما در برابر نسل حاضر و آينده مسئول هستيم. گفتن و نوشتن حقايق، وظيفه ملی- اجتماعی فرد- فرد ماست. افشای جنايات، اشتباهات، خطاها و خيانت های گذشته به نسل فعلی در انتخاب دوست و دشمن خود ياری ميکند. از گفتن و نوشتن حقايق نبايد وحشت داشت.

نهضت 21 آذر 1324 فدای بازی قدرت های بزرگ بر سر سرنوشت ملل حق طلب شد. شکست اين نهضت به بيانی پايان دوران ماه عسل کوتاه شرق و غرب بعد از اتحاد پيروزمندشان در جنگ جهانی دوم بود.  نسل حاضر شانس تاريخی را داشت که نظاره گر پايان دوران جنگ سرد باشد. اما آذربايجان که ياد صدها جنگ و خاطره شکوه پيروزی ها و اندوه شکست ها را در سينه دارد، پا برجاست.

باری اين نهضت عظيم بخون نشست، داس مرگ فرزندان اين ديار را درو کرد و خاک وطن را از خون قربانيان گلگون کرد. اما هيچ نيرویی قادر به جلو گيری از حرکت تاريخ نخواهد بود و کشتزاران ديروز از پس زمستانهای تاريک، بهاران بار وری و خرمی را تجربه خواهند کرد تا پر برکت و فراوان به بار نشيند.

بهروزی فردای ملتمان نبايد فدای آسودگی نسل حاضر گردد. حق تعيين سرنوشت آذربايجان با مردم اين ديار است و بس!

«جک لندن» تمام خشونت و حزن سبک ناتورالیسم را در آثارش به تصویرمی‌کشد. خواندن داستان‌های «لندن» چنین بدست می‌دهد که زندگی او آهنگ تلخی داشته و ریشه در زندگی تلخ پدر و مادرش دارد.
«فلورا»،مادرش، از آغاز زندگی، خوشبخت نبود. او تب تیفویید گرفته و نه تنها زیبایی خود را از دست داده بود بلکه ناتوانی جسمی همچون دید بسیار کم نیز بر نگونبختی او می‌افزود. «فلورا» موهایش را از دست داده‌بود و تا آخر زندگی از کلاهگیس استفاده می‌کرد. شماره کفشش نیز هرگزاز 12 بچگانه بزرگ‌تر نشد. تب، افسردگی او را افزایش می‌داد. او همواره درباره چیزهای اطرافش، مانند برتری نژاد گذشتگانش، یاوه سرای می‌کرد.
«فلورا» تنها فرزند خود را از کودکی با این تفکر بزرگ کرد که سیاه پوستان قابل اعتماد نیستند. («جک لندن» در تمام زندگی بر این باور بود که انگلوساکسون‌ها نژاد برتر آمریکا هستند.)
«فلورا» در‌25 سالگی از خانواده جدا شد و پس از تجربه دوره کوتاه زندگی‌اش در سیاتل، مسیر سن فرانسیسکو را در پیش گرفت؛ چون این شهر کوچک به مکانی برای هجوم جویندگان طلا تبدیل شده بود و «نجیب زادگان سوار بر قطار» به آنجا می‌رفتند. چند 10 هزار مهاجر نیز، با آرزوی رسیدن به زندگی بهتر، مسافر این نقطه از جهان بودند.
«فلورا» در ابتدا برای پرداخت هزینه‌های زندگی به آموزش پیانو پرداخت. او در سال 1874 با مردی بنام «ویلیام چینی»، که یک ستاره شناس بود، آشنا شد. «چینی» احساس شیدایی «فلورا» را با احضار روح بیشتر می‌کرد. آن‌ها با کمک یکدیگر مکانی را برای احضار روح دایرکردند. «فلورا» در ازای ارتباط برقرار کردن با روح گذشتگان مشتریانش و فرستادن پیام برای آن‌ها پول دریافت می‌کرد، اما درآمدش کفاف اجاره محل را نمی‌داد. «ویلیام» تمایل داشت کار تمام وقتش در مجله را رها کند. او بر این باور بود که ستاره شناسی یک دانش است و فکر می‌کرد که زن و مرد می‌توانند با کمک گرفتن از دانش ستاره شناسی دارای فرزند شگفت‌انگیزی شوند.
«فلورا» در 12 ژانویه 1876 چنین پسری را به دنیا آورد: کودکی که نتیجه عشق حرام آن‌ها بود و «نشانه شرم مادر». او را «جک» نامید. باردار شدن «فلورا» از رسیدن او به ثروت جلوگیری کرد و زایمان نیز توان جسمی اندکش را از او گرفت، ودیگر بنیه لازم را برای تغذیه کودکش نداشت.
«جک» را برای مدت هشت ماه به دایه‌ای به نام «مامی جنی» سپردند و او نیز همچون فرزند خود از او نگهداری می کرد. در همین زمان، «ویلیام چینی» ،‌‌ بی خبر، «فلورا» را تنها گذاشته و از مسئولیت نگهداری خانواده گریخت. تنها چند ماهی از فرار « چینی» گذشته بود که «فلورا» با مردی بنام «جان لندن»، سرباز قدیمی جنگ‌های داخلی آمریکا که از همسرش جدا شده بود و دو دختر داشت، ازدواج کرد و همه در یک آپارتمان کوچک ساکن شدند.
وقتی «جک» به کانون خانواده بازگردانده‌شد، «الیزا»، خواهر ناتنی‌اش، مسئولیت مادری او را بر عهده گرفت. «الیزا» بعدها تبدیل به محبوب‌ترین زن زندگی «جک لندن» شد.«جان لندن» نیز نام خود را بر او گذاشته_«جک لندن» پیش از این با نام «جان گریفیث چینی» شناخته می‌شد_ و همچون پدر مهربانی او را دوست می‌داشت.
«فلورا» وضعیت مناسبی نداشت وبیقراری، وضعیت روانی متغیر، از کارافتادگی مغزی و حمله‌های قلبی او تمام خانواده را پژمرده کرده‌بود. اما این تاثیرهای منفی بیشتر از همه روی «جک»، که هیچ‌گاه علاقمندی خود را به او نشان نداد، نمود داشت. سرانجام، خانواده «لندن» به اکلند مهاجرت کردند. این شهر ،برخلاف سن فرانسیسکو، ماسه‌ای و مزخرف بود وآن را بر پایه ارزش‌های پیشگامان سخت‌کوشی و صداقت بنا نهاده بودند. این قالب فکری بعدها در آثار «جک لندن» نمود پیدا کرد.
«جان لندن» مزرعه‌ای خرید و بدین ترتیب «جک» از پنج ساگی مجبورشد در مزرعه کار کند.
«جک»، روزی در حال کار کردن در مزرعه چند جرعه از آبجوی انگلیسی نوشید و به‌شدت بیمارشد؛ دو سال بعد در یک میهمانی عروسی شراب نوشید و مست کرد. بدین ترتیب ناخوشی تمام عمر او در مبارزه با الکل از همان زمان آغاز شد.
وقتی «جک» هشت ساله شد، خواهرش، «الیزا» به عقد کاپتان «شپارد»، دانشجوی شبانه روزی در آمد. چند سال بعد، کاپتان به همراه «الیزا» و سه فرزندشان به بخش دیگری از اکلند منتقل شدند. «جک» در این زمان از نظر روحی ویران شده‌بود.
چند ماه بعد، بیماری همه گیری مرغ‌های «جک» را از بین برد. خانواده «لندن» نیز، با فراموش کردن رویای مزرعه‌ای سرسبز،

توانایی وی در نوشتن بیش از یک هزار کلمه  در روز باعث شد تا در مدت 18 سال نویسندگی  آثار مشهور بسیاری را خلق کند

 به اکلند بازگشتند. «جک» از این‌که دوباره می توانست نزدیک «الیزا» و «مامی جنی» باشد خوشحال بود. او در راه خانه به مدرسه، جنگیدن همانند پهلوان پنبه‌ها را می‌آموخت. هر چند «جک»قوی جثه نبود ولی در حیله‌گری و جنجال به پا کردن استعداد قابل توجهی داشت.
«جک» در سن 14 سالگی از مدرسه دستور زبان انگلیسی فارغ التحصیل شد، اما به دلیل ناتوانی مالی نتوانست ادامه تحصیل دهد و به ناچار در کارخانه قوطی‌سازی مشغول به کار شد. خوشبختانه کار در دوران کودکی بدنش را نیرومند و مردانه کرده‌بود. کودکی «جک» در تنهایی گذشته‌بود و کتابخانه محلشان اولین و تنها آشنایی او با فرهنگ بشمارمی‌رفت. کتاب‌ها، جهانی فراتر از اکلند را پیش روی او می‌گشودند.
در این زمان، «جک» در بخش ترشی‌جات یک فروشگاه مواد غذایی کار می‌کرد و هر چه بیشتر سرکه جا می‌انداخت، احساس بیقراری و فرار در او قوی‌تر می‌شد و اغلب این احساس نفرت خود را با بدمستی کردن آرام می‌کرد.اوبه مست کردن در کافه‌های محله عادت کرده‌بود و در همین مکان‌ها بود که با مردان دریا (ملوانان، شکارچیان خوک آبی و نهنگ و زوبین‌سازان) آشنا شد. فرصتی فراهم شده‌بود تا به صید غیرقانونی صدف بپردازد و با کمال میل آن را پذیرفت. وقتی که فصل صید گذشت و او لذت کافی از این حرفه را در مدت سه ماه بدست آورد، به سن فرانسیسکو بازگشت.
«جک»، پس از تمام شدن مدت زمان ممنوعیت شکار، به دریا بازگشت و ماه ها از این فرصت پیش آمده برای تجربه کردن دریا و احساس آزادی استفاده کرد.
وقتی «جک» به کالیفرنیا بازگشت، یک سالی از سفرش به گوشه و کنار ایالات متحده می‌گذشت. حالا می‌خواست از عادت‌های اوباش گونه دست برداشته و با تلاشی که در کسب و کار نشان می‌داد، مادرش را خوشحال کند. او می‌خواست با عهده‌دارشدن وظیفه نان آوری خانواده مایه افتخار مادر باشد.
«جک» در سن 19 سالگی بر آن شد تا به دبیرستان باز گردد. او حالا هم کار می‌کرد و هم درس می‌خواند. کم کم، با توجه به آشنایی‌اش با حزب‌های سیاسی این کشور و بویژه حزب سوسیال، به نظریه‌های سیاسی علاقمند شد.
• «لندن»، سوسیالیسم را در سفرهایش به دیگر ایالت‌های آمریکا شناخته و به آن علاقمند شده‌بود. سوسیالیسم سال‌ها فکر و هدف او را تشکیل می‌داد. از «جک لندن» به عنوان «پسر سوسیالیست اکلند» نیز یاد می‌شود. وی چندین بار، در بزرگسالی، تلاش کرد که در انتخابات شهرداری پیروز شود اما موفق نشد.
«جک» می‌خواست وارد جریان‌های انقلابی شود اما ابتدا می‌بایست دبیرستان را تمام کرده و وارد دانشگاه می‌شد. عضویتش در حزب کارگر سوسیالیست منجر به اخراجش از مدرسه شد. پس تصمیم گرفت که با تکیه بر علاقه شخصی خود به مطالعه پرداخته و وارد دانشگاه کالیفرنیا در برکلی شود.
در دانشگاه پذیرفته‌شد اما هنوز چهار ماه هم از ورودش نگذشته‌بود که شرایط خفقان حاکم در دانشگاه وی را دلسرد کرده و مجبور به انصراف از ادامه تحصیل کرد. اوشروع به نوشتن و مطالعه کرد. در این زمان در یک لباس‌شویی کار می‌کرد تا هزینه زندگیش نیز تامین شود.
«جک» وقتی که تب یافتن طلای کلوندایک در آمریکا همه‌گیر شد، ‌‌توانست به همراه شوهر «الیزا» و سرمایه‌ای که او داشت به شمال سفر کند (1897-1898). شاید بتوان گفت آن‌چه که او در شمال دید و تجربه کرد مهم‌ترین نکته‌های قابل توجه در آثار موفقش را تشکیل می‌دهند.
سرانجام با بازگشت به اکلند، زمان موفقیت بزرگ «جک» نیز فرارسید؛ او کتاب «ادیسه شمال»_ داستان کوتاهی درباره یافتن طلا_را در سال 1900 منتشر کرد. اولین اثر وی به‌خاطر نیرومندی و توصیف بسیار جالبش مورد توجه بسیار زیادی قرار گرفت. «جک» در همان سال با دختری به نام «بسی (بکی) مادرن» که آموزگار ریاضی، بسیار رک‌گو و جوانی ایرلندی تبار، که دهه سوم جوانی‌اش را تجربه می‌کرد، آشنا شد و این آشنایی در مدت کوتاهی به ازدواج انجامید.
در همین مدت، پیشنهادهایی برای نویسندگی ازطرف ناشران مختلف دریافت کرد که پول بسیار زیادی را وعده می داد و می توانست او را از فقر خارج کرده و وارد دنیای سرمایه‌داری کند.
«بسی» (بکی) دختری بدنیا آورد. «جک» دخترش را بسیار دوست داشت اما نسبت به مادر فرزند خود احساس سردی می‌کرد. او پس ازازدواج بیشتر وقت خود را در میان دوستانی همچون «آنا استرانسکی» و «جورج استرلینگ» سپری می‌کرد. دوستانش لقب «گرگ» را برایش انتخاب کرده‌بودند.
خانواده «لندن» در سال 1901 به حومه اکلند مهاجرت کرد. «آنا» در این مدت برای دیدن و کمک کردن به «جک» در نوشتن داستان‌هایش به خانه آن‌ها رفت و آمد می‌کرد و این کار او مخالفت و احساس حسادت «بسی» را بر می‌انگیخت. پس از مدتی «آنا» به نیویورک منتقل و ارتباطش با «جک» قطع شد.
«جک» در سن 25 سالگی احساس می‌کرد که دیگر نمی‌تواند قدرت گذشته خود در نوشتن را داشته‌باشد و شاید سفر کوتاهی به انگلستان می‌توانست مقداری از توانایی گذشته‌اش را بازگرداند.
دومین دختر آن‌ها در سال 1902 میلادی به دنیا آمد؛ یعنی همان سالی که «جک» نوشتن «آوای وحش»The Call of The Wild)) را آغاز کرد. این داستان نیز بسیار پر خواننده از کار در آمد و قدرت تصویر‌سازی مبهوت‌کننده خالق خود را نشان می‌داد. پس از انتشار این داستان، سفرهای پی درپی «جک» و دیدار با افراد مختلف بخشی از زندگی او را تشکیل می‌داد. «جک» نتوانست به تعهد اخلاقی همسرداری وفادار بماند و این امر باعث شد «بسی» در سال 1903 از دادگاه درخواست طلاق کند. «جک» نیز پس از جدا شدن از «بسی» با زنی به نام «چارمیان کیتریج» ازدواج کرد تا شاید محبتی را که در بودن با «بسی» احساس نمی‌کرد در کنار همسر جدیدش پیدا کند. «چارمیان» از صبر و بردباری بیشتری در مقایسه با «بسی» برخوردار بود و اعتیاد به الکل و نوسان‌های رفتاری و اخلاقی «جک لندن» را، بویژه هنگامی که مشغول نوشتن داستان جدیدی بود، با تحمل بیشتری درک می‌کرد.
تنها فرزندش از «چارمیان»، که «جویی» نام داشت، فقط 38 ساعت زندگی کرد.
در سال 1907 به‌همراه «چارمیان» راهی سفرهای دریایی در اقیانوس‌های کره خاکی شد و به دریاهای جنوبی اسنارک (Snark) رفت. وی ایده نوشتن کتاب «سفر به اسنارک» را از همین مسافرت گرفت.«جک» عاشق سفرهای دریایی بود و حتی با کشتی به برخی کشورهای آسیایی مانند ژاپن و کره سفر کرده‌بود.
ازدواج با «چارمیان» او را تشویق به خریدن مزرعه‌ای به نام «هیل رنچ» در کالیفرنیا و توسعه چند مرحله‌ای آن کرد تا به دامداری بپردازد؛ 1400 هکتار زمین درخت‌کاری، مزرعه‌ها، چشمه، دره‌‌ها، تپه‌ها، و حیات وحش بخشی از زیبایی مزرعه‌های بزرگی بود که «لندن» بین سال‌ه‌ای 1905 تا 1913 خرید.

"The grapes on a score of rolling hills are red with autumn flame. Across Sonoma Mountain wisps of sea fog are stealing. The afternoon sun smolders in the drowsy sky. I have everything to make me glad I am alive. I am filled with dreams and mysteries. I am all sun and air and sparkle. I am vitalized, organic."

- Jack London

*املاک وی در حال حاضر جزو دارایی موزه طبیعی و تاریخی کالیفرنیا ثبت شده‌است.
 

«جک لندن» هرچند به موفقیت دست پیدا کرد اما هرگز از آن‌چه بدست می‌آورد احساس رضایت نداشت.
او سال‌های آخر عمر خود را در مبارزه با بیماری‌هایی مانند ناراحتی کلیه ومعده و درصد بالای اوره که هر روز امید کمتری برایش باقی می‌گذاشتند، سپری کرد و سر انجام در تاریخ21 نوامبر 1916، درحالیکه عشق و دلسوزی «چارمیان» را در کنار خود داشت ، دیده از 40 سال دیدن جهان فرو بست.
هوش استثنایی، شخصیت مثبت اندیش و روح سبک «جک» در کنار تجربه‌های بسیاری که از زندگی پر فراز و نشیب دوران جوانی بدست آورد، باعث شد تا بسیاری از خوانندگانش با شخصیت‌های داستان‌هایی که می‌نوشت ارتباط نزدیکی برقرار کنند.
 

میدانی در اکلند بنام «جک لندن» نام‌گذاری شده‌است(تصویر روبه‌رو)
 

«جک لندن» اولین نویسنده موفق طبقه کارگر ایالات متحده آمریکاست.
توانایی وی در نوشتن بیش از یک هزار کلمه در روز باعث شد تا در مدت 18 سال نویسندگی آثار مشهور بسیاری را خلق کند. پرکاری «جک لندن» را می‌توان در 51 کتاب و چند صد مقاله‌ای که منتشر کرد، دید. او گران قیمت‌ترین و پر خواننده‌ترین نویسنده آمریکا در زمان خود بود.
گفتنی است، آثار بسیار زیاد «جک لندن» را می‌توان از نظر ادبی به رمان، داستان کوتاه، مقاله، نمایش‌نامه و آثار واقع‌گرایانه تقسیم کرد.
مشهورترین داستان‌های کوتاه این نویسنده عبارتند از: The Call of The Wild, To Build a Fire و White Fang .
 

«جک لندن»:
«نمی‌توانید منتظر وحی و الهام بمانید، بلکه باید آن را با تلاش بدست آورید.»
«جک لندن»:
« انداختن استخوان برای سگی را نمی‌توان نیکوکاری نامید. نیکوکاری همانا تقسیم استخوان با سگی است که تو نیز به اندازه آن گرسنه باشی.»

بابک خرمدین
دراین قلعه
آزادی و استقلال
سنگر گرفته بود

 

یک اطاق تاریک ِ تاریکِ تاریک... هیچ روزنه نوری نیست به جز نور مختصر چراغی که شعله های دود سیگار را آشکار می کند. دور یک میز گرد، سه نفر نشسته اند. هر کدام مشغول صحبت از چیزی هستند. هر گاه کسی حرف می زند دو نفر دیگر او را نگاه می کنند.

نفر اول با سری بی مو و سبیل بلند، با صدایی گیرا مشغول صحبت است. او ولادمیر لنین نام دارد. رهبر انقلاب سوسیالیستی روسیه. هر از چند گاهی چیزی می گوید، مشتش را روی میز می کوبد و چشمهای ریزش را ریز تر می کند. طوری حرف می زند که انگار برای جماعت زیادی مشغول صحبت است. صحبت هایش که تمام می شود نوشیدنی اش را سر می کشد. شاید منتظر است تا کسی برایش هورا بکشد!

نفر دوم با ریش انبوه و موهای جو گندمی اش صحبت را آغاز می کند. نام او کارل مارکس است. آرام صحبت می کند و صحبت کردنش نشان از آن دارد که در عمرش بسیار بیش از آنچه که صحبت کرده باشد فکر کرده است. چشمهای گشاد و گود افتاده مارکس پس از پایان صحبت هایش به سقف دوخته می شود و آنگاه که به روی میز برمی گردد چیزی برای گفتن ندارد.

نفر سوم با صورتی زرد رنگ و چاق (آنچنان که میان مردم آسیای شرقی متداول است) دهانش به حرف زدن باز می شود. نام او مائو است. مردی چینی در حالیکه مدام دستش را در حالت عمود بر زمین بالا و پایین می برد کلمات را از دهان به بیرون پرتاب می کند. هر گاه که می خواهد تاثیر کلامش بیشتر شود دستش را بیشتر تکان می دهد. مائو تکان کوچکی به دستش می دهد و این نشان پایان حرفهایش است...

چند لحظه ای سکوت حکمفرما می شود و ناگهان در میان ظلمات، مردی از گوشه اطاق سرفه کوتاهی می کند. آنگاه جرقه ای در تاریکی می درخشد و آتش کبریت زبانه می کشد. مردی با ریش بلند و کلاهی بر سر آن گوشه نشسته است و سیگار برگش را روشن می کند. بلند می شود و به سمت جمع سه نفره فیلسوفان راه می افتد. نزدیک که می رسد، می ایستد. می گوید: شنیدم آنچه گفتید. حالا می روم به سوی میدان عمل...

لنین با نگاهی مشکوک او را از نظر گذراند، مائو با دستش فنجان نوشیدنی را کمی تکان داد و مارکس بعد از اینکه نگاهی کوتاه به سقف انداخت گفت: کی هستی؟... اسمت را به ما بگو!
مرد ریش و کلاه دار پکی به سیگار برگ زد و گفت: چه گوارا!... ارنستو چه گوارا!

***

کودکی در خیابان های کوبا، جوانی در خیابان های بولیوی، مردی در کوچه پس کوچه های آرژانتین، پیرمردی در روی صندلی چوبی جلوی در یک کافه در کنگو، در گواتمالا، در شیلی... بر تن آنها لباس هایی است با عکس چه گوارا. زمانی خود ((چه)) بود و می جنگید و حالا عکسش یادگار آن روزگار است تا هر کس با دیدن آن، یادِ روح بزرگ و افکار انقلابی ((چه)) را در خاطرش زنده کند.